Böbrek ve İdrar Yolu Taşı

İdrar, içinde çözünmüş hâlde kalsiyum, oksalat, ürik asit ve fosfat gibi maddeler taşır. İdrar fazla yoğunlaştığında ya da bu maddeleri çözünür tutan dengeleyiciler azaldığında kristaller çöker ve zamanla birleşerek taşı oluşturur.

• Yetersiz sıvı tüketimi — en sık ve en kolay düzeltilebilen etken
• Sıcak iklimde çalışmak ve terlemeyle sıvı kaybetmek
• Tuzlu ve hayvansal proteinden zengin beslenme
• Ailede taş hastalığı öyküsü
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Bazı metabolik hastalıklar ve uzun süreli ilaç kullanımı

Böbrek içinde duran ve idrar akışını engellemeyen taşlar yıllarca sessiz kalabilir; başka bir nedenle çekilen görüntülemede tesadüfen fark edilir. Taş böbrekten üretere düştüğünde ise tablo tipik olarak aniden başlar:

• Böğürde başlayıp kasığa ve testise doğru yayılan şiddetli, dalgalı ağrı (renal kolik)
• Bulantı ve kusma
• İdrarda gözle görülür ya da tahlilde saptanan kan
• Taş mesaneye yaklaştığında sık idrara çıkma ve yanma

İlk basamakta idrar tahlili, böbrek fonksiyon testleri ve ultrasonografi kullanılır. Ultrason radyasyon içermez ve böbrekteki şişmeyi (hidronefroz) güvenilir biçimde gösterir. Taşın yerini, boyutunu ve sertliğini en doğru şekilde ortaya koyan yöntem ise ilaçsız (kontrastsız) bilgisayarlı tomografidir. Tedavi planı büyük ölçüde bu üç veriye dayanır: taşın nerede olduğu, kaç milimetre olduğu ve ne kadar sert olduğu.

Takip ve tıbbi düşürme tedavisi

Yaklaşık 5–6 milimetreden küçük, üreterin alt kısmındaki taşların önemli bir bölümü yeterli sıvı alımı, ağrı kontrolü ve üreteri gevşeten ilaçlar eşliğinde kendiliğinden düşer. Bu süreçte hasta belirli aralıklarla kontrol edilir; böbrekte kalıcı hasar bırakacak kadar uzun süren tıkanıklığa izin verilmez.

ESWL — vücut dışından ses dalgasıyla taş kırma

Ameliyathane ve kesi gerektirmez. Odaklanmış şok dalgaları deri üzerinden taşa yönlendirilerek taş küçük parçalara ayrılır ve parçaların idrarla düşmesi beklenir. Uygun boyutta, uygun sertlikte ve uygun konumdaki taşlarda tercih edilir.

Üreterorenoskopi (URS) ve RIRS

İdrar kanalından girilerek ince bir endoskopla taşa ulaşılır ve taş lazerle parçalanır. Uygun hastalarda taşlar vakum ya da ince bir sepet ile temizlenir. Böbrek içindeki taşlara bükülebilir (fleksibl) bir cihazla ulaşılan yönteme RIRS adı verilir. Vücutta hiçbir kesi bulunmaz. İşlem sonunda böbreğin rahat boşalması için geçici bir üreteral stent (DJ kateter) yerleştirilebilir.

Ultra ince URS ise, idrar kanalı darlığı (üreter darlığı) olan hastalarda ve çocuk hastalarda da bu operasyonun yapılmasına olanak sağlar.

PNL — perkütan nefrolitotomi

Büyük ve karmaşık böbrek taşlarında kullanılır. Bel bölgesinde yaklaşık bir santimetrelik bir girişten böbreğe doğrudan ulaşılarak taş parçalanır ve dışarı alınır. Tek seansta yüksek hacimde taşın temizlenmesine olanak verir.

mini-PNL ve ultra mini-PNL

mini-PNL ve ultra mini-PNL; PNL işleminin çok daha ince cihazlarla yapılmasıdır. Bu sayede kanama ya da böbrek hasarı gibi risklerin azaltılması hedeflenir. Aynı zamanda çocuk hastalardaki büyük taşların tedavisine olanak sağlar.

Taş hastalığı tekrarlama eğilimi yüksek bir hastalıktır; bu nedenle taşın alınması tedavinin sonu değil, korunma döneminin başlangıcıdır. Düşen ya da çıkarılan taşın kimyasal analizi, hangi önlemin işe yarayacağını belirlediği için değerlidir.

• Günde yaklaşık 2–3 litre idrar çıkaracak kadar sıvı almak
• Tuzu belirgin biçimde azaltmak
• Hayvansal proteini dengelemek
• Kalsiyumu diyetten çıkarmamak — aksine yemekle birlikte alınan kalsiyum oksalatı bağlayarak koruyucu etki gösterir
• Ürik asit taşı olanlarda beslenmenin ayrıca düzenlenmesi
• Düzenli aralıklarla ultrasonografi ile kontrol